La realidad:¿objetiva o construida? II.-Fundamentos biológicos del conocimiento

آیا واقعیتی که ما می‌شناسیم، بازتابی از جهان بیرون است یا برساخته‌ی ساختار زیستی و زبان‌مان؟ هومبرتو ماتورانا، زیست‌شناس شهیر شیلیایی، در کتاب «واقعیت: عینی یا ساخته‌شده؟ جلد دوم – بنیادهای زیستی شناخت» (La realidad:¿objetiva o construida? II.-Fundamentos biológicos del conocimiento) به این پرسش بنیادین پاسخ می‌دهد و با رویکردی بدیع، شناخت انسان را نه کشف یک حقیقت عینی، بلکه فرآیندی زیستی و زبانی می‌داند که در آن، خودِ ناظر نقش بنیادین در ساختِ جهانِ پیرامونش ایفا می‌کند.

دربارهٔ کتاب — La realidad:¿objetiva o construida? II

این کتاب، جلد دوم از مجموعه‌ای است که به کاوش در ماهیت واقعیت می‌پردازد و تمرکز خود را بر «بنیادهای زیستی شناخت» معطوف کرده است. ماتورانا در این اثر، با تکیه بر پیشینه‌ی زیست‌شناسی خود، این پرسش را مطرح می‌کند که چگونه موجودات زنده، به ویژه انسان‌ها، به شناخت دست می‌یابند و آیا این شناخت می‌تواند ادعای بیانگرِ واقعیتی مستقل و عینی را داشته باشد. پاسخ او چالش‌برانگیز است: شناخت، یک پدیده‌ی زیستی است و هر آنچه به‌عنوان «واقعیت» تجربه می‌کنیم، برساخته‌ی ساختار و تاریخچه‌ی انطباقیِ سیستم‌های زنده با محیط خود است. در این نگاه، «زیستن، خود شناختن است» و زبان نیز نه ابزاری برای انعکاس واقعیت، بلکه فضایی است که در آن، انسان به‌عنوان «ناظر»، با تمایزگذاری و تعاملات زبانی با دیگران، جهانِ خود را می‌سازد. ماتورانا در این کتاب، با معرفی مفهوم کلیدی «درون‌پویش» (autopoiesis) که پیش‌تر در همکاری با فرانسیسکو بارلا بسط داده بود، توضیح می‌دهد که سیستم‌های زنده، سیستم‌های بسته‌ای هستند که خود را بازتولید می‌کنند و با محیط خود نه به‌طور مستقیم، بلکه از طریق «انطباق ساختاری» ارتباط برقرار می‌کنند. این بدان معناست که محیط، محرک‌هایی را فراهم می‌آورد، اما این ساختار درونیِ موجود زنده است که تعیین می‌کند چه تغییری در آن ایجاد شود و آن محرک چگونه تفسیر گردد. از این رو، مفهوم سنتی «عینیت» که به معنای شناختِ واقعیت‌ای مستقل از ناظر است، به چالش کشیده می‌شود. سبک نگارش ماتورانا، با وجود عمق فلسفی، بر پایه‌ی مثال‌های زیستی و استدلال‌های علمی بنا شده و خواننده را به سفری فکری دعوت می‌کند تا نگاه خود به جهان و جایگاه انسان را در آن بازبینی کند.

دربارهٔ نویسنده

هومبرتو ماتورانا رومه‌سین (Humberto Maturana Romesín) زیست‌شناس برجستهٔ شیلیایی و خالق نظریه‌ی «درون‌پویش» (autopoiesis) است. او تحصیلات خود را در رشتهٔ پزشکی در دانشگاه شیلی آغاز کرد و سپس برای ادامهٔ تحصیل در زیست‌شناسی به انگلستان و ایالات متحده رفت و موفق به دریافت مدرک دکترا از دانشگاه هاروارد شد. ماتورانا سال‌ها استاد دانشکدهٔ علوم دانشگاه شیلی بوده و به‌عنوان یکی از تاثیرگذارترین اندیشمندان آمریکای لاتین در حوزهٔ فلسفهٔ علم و معرفت‌شناسی شناخته می‌شود. او با انتشار کتاب «درخت شناخت» (El árbol del conocimiento) به همراه فرانسیسکو بارلا، و مجموعهٔ دو جلدی «واقعیت: عینی یا ساخته‌شده؟»، دیدگاه‌های خود را در قالب «معرفت‌شناسی زیست‌بنیان» و «هستی‌شناسی ناظر» بسط داده است. آثار و اندیشه‌های او تاثیر عمیقی بر حوزه‌های مختلفی از جمله روانشناسی، جامعه‌شناسی و فلسفهٔ علم گذاشته است.

چرا باید La realidad:¿objetiva o construida? II را بخوانید؟

• آشنایی با نظریه‌ای انقلابی در شناخت: این کتاب خواننده را با دیدگاه‌های بنیادین ماتورانا دربارهٔ ماهیت شناخت و واقعیت آشنا می‌کند. نظریه‌ای که در آن، ناظر دیگر یک دریافت‌کنندهٔ منفعل نیست، بلکه عاملی فعال در ساختنِ جهانِ ادراکی خویش است.
• درک پیوند ناگسستنی زیست‌شناسی و معرفت‌شناسی: ماتورانا به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه ساختار زیستی و تاریخچهٔ تکامل انسان، مرزهای شناخت و تجربهٔ او را تعیین می‌کند. این رویکرد زیست‌بنیان، نگاهی تازه به پرسش‌های فلسفی دیرینه می‌افکند.
• بازنگری در مفهوم «عینیت»: محور اصلی کتاب، نقد مفهوم سنتی عینیت است. ماتورانا با طرح «عینیت در میان پرانتز»، خواننده را به چالش می‌کشد تا دربارهٔ اینکه «واقعیت چیست؟» بیندیشد و متوجه شود که هیچ نگاه فرازمانی و فرامکانی به واقعیت وجود ندارد.
• دریافت چارچوبی برای درک تنوع فرهنگ‌ها و باورها: از دیدگاه ماتورانا، فرهنگ‌ها شبکه‌های بسته‌ای از گفت‌وگوها و احساسات هستند. این کتاب ابزاری مفهومی برای درک این موضوع ارائه می‌دهد که چرا دیدگاه‌های مختلف نسبت به جهان، هر یک در جای خود معتبر هستند و این به معنای نسبی‌گرایی محض نیست، بلکه نتیجهٔ ساختارهای زیستی و تاریخی متفاوت است.
• سبک نوشتاری جذاب و استدلالیِ علمی: کتاب با وجود پیچیدگی محتوایی، با زبانی روان و مبتنی بر مثال‌های علمی نگاشته شده و می‌کوشد مفاهیم انتزاعی را برای خواننده ملموس و قابل درک کند.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

مطالعهٔ این کتاب برای طیف وسیعی از علاقه‌مندان به مباحث بنیادین معرفت‌شناسی، فلسفهٔ علم، زیست‌شناسی و علوم شناختی توصیه می‌شود. دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های زیست‌شناسی، روانشناسی، فلسفه و جامعه‌شناسی که به دنبال درکی نوین از رابطهٔ ذهن، بدن و جهان هستند، مخاطب اصلی این اثر به شمار می‌روند. همچنین، کتاب برای هر خوانندهٔ کنجکاوی که از پرسش‌های بنیادین دربارهٔ ماهیت واقعیت و شناخت لذت می‌برد و به دنبال دیدگاهی متفاوت و بنیادین است، اثری روشنگر و تحریک‌کننده خواهد بود. اگرچه محتوای کتاب عمیق و تخصصی است، اما شیوه‌ی بیان ماتورانا آن را برای خوانندگان غیرمتخصص با پشتکار کافی نیز قابل‌دسترس می‌سازد.

سوالات متداول

هدف اصلی ماتورانا از نوشتن این کتاب چیست؟

هدف اصلی ماتورانا در این کتاب، بررسی بنیادهای زیستیِ شناخت و به چالش کشیدن این پیش‌فرض است که ما می‌توانیم به واقعیتی عینی و مستقل از ناظر دست یابیم. او می‌کوشد با تکیه بر زیست‌شناسی، نشان دهد که «واقعیت» اساساً برساخته‌ی سیستم‌های زنده در فرآیند شناخت است.

مفهوم «عینیت در میان پرانتز» که ماتورانا مطرح می‌کند، چیست؟

این مفهوم به معنای به تعلیق درآوردن باور به وجود واقعیتی مستقل و عینی است که بتواند به‌عنوان معیاری نهایی برای سنجش درستی یا نادرستی گزاره‌ها عمل کند. ماتورانا معتقد است که هر ادعایی دربارهٔ واقعیت، از منظری خاص و توسط ناظری با ساختار زیستی و تاریخچه‌ای ویژه بیان می‌شود و بنابراین، عینیتِ مطلق دست‌نیافتنی است و هر حوزه‌ای از واقعیت، به‌اندازه‌ی حوزه‌های دیگر مشروع است.

نظریهٔ «درون‌پویش» چه نقشی در این کتاب دارد؟

«درون‌پویش» مفهوم بنیادینی است که ماتورانا برای توضیح ماهیت سیستم‌های زنده به کار می‌برد. او در این کتاب نشان می‌دهد که سیستم‌های زنده، سیستم‌های خودسازمان‌دهنده و بسته‌ای هستند که با محیط خود به‌صورت ساختاری انطباق می‌یابند. همین خاصیت، بنیاد زیستیِ ناتوانیِ ما در دسترسی مستقیم به «واقعیت بیرونی» را شکل می‌دهد و نشان می‌دهد که شناخت، فرآیندی فعال و درونی‌سازانه است.