در ستایش کتاب‌ها: تاریخ فرهنگی طبقه متوسط قاهره، از قرن شانزدهم تا هجدهم (مطالعات خاورمیانه فراتر از پارادایم‌های غالب)

کتاب «در ستایش کتاب‌ها: تاریخ فرهنگی طبقه متوسط قاهره، از قرن شانزدهم تا هجدهم» نوشتهٔ نلی هنا، یکی از آثار برجسته در حوزهٔ تاریخ اجتماعی و فرهنگی خاورمیانه است. این کتاب با رویکردی نوآورانه، تصویری زنده و متفاوت از زندگی فرهنگی شهری در دورهٔ عثمانی ارائه می‌دهد و روایتی تازه از نقش طبقه متوسط در شکل‌گیری تحولات فرهنگی آن دوران رقم می‌زند.

دربارهٔ کتاب در ستایش کتاب‌ها: تاریخ فرهنگی طبقه متوسط قاهره، از قرن شانزدهم تا هجدهم (مطالعات خاورمیانه فراتر از پارادایم‌های غالب)

کتاب در ستایش کتاب‌ها نوشتهٔ نلی هنا، استاد دانشگاه آمریکایی قاهره، در سال ۲۰۰۳ منتشر شده است. این اثر که در مجموعهٔ «مطالعات خاورمیانه فراتر از پارادایم‌های غالب» به چاپ رسیده، با رویکردی نوین به بررسی طبقه متوسط قاهره در سه قرن نخست حکومت عثمانی می‌پردازد و از چارچوب سنتی مطالعات تاریخ خاورمیانه که عمدتاً بر طبقات حاکم و نخبگان متمرکز است، فراتر می‌رود. هنا با استناد به منابع منتشرشده و منتشرنشده، از جمله اسناد دادگاه‌ها، وقف‌نامه‌ها و فهرست‌های میراث، وجود فرهنگی پویا و پرتحرک را در میان طبقه متوسط شهری به تصویر می‌کشد. نویسنده در این کتاب، با محوریت قرار دادن دست‌نوشته‌های شخصی به نام محمد بن حسن ابوذاکر که در فاصله سال‌های ۱۷۴۰ تا ۱۷۶۵ میلادی نوشته شده، تلاش می‌کند تا لایه‌های پنهان فرهنگ طبقه متوسط را آشکار سازد. این دست‌نوشته‌ها که روایتگر زندگی فردی از طبقه متوسط است، نشان می‌دهد که در کنار فرهنگ نخبگانی و مذهبی، جریان فرهنگی دیگری نیز وجود داشته که به دغدغه‌های روزمرهٔ مردم عادی، مسائل اقتصادی و انتقاد از اوضاع اجتماعی می‌پرداخته است. هنا با واکاوی تأثیر متقابل اقتصاد، تجارت و گسترش سوادآموزی، به ارتباط ناگسستنی بین افزایش رونق تجاری و بالا رفتن سطح مطالعه در میان طبقه متوسط پی می‌برد و نقش عواملی مانند دسترسی به کاغذ ارزان‌قیمت و افزایش تعداد مدارس را در این فرآیند بررسی می‌کند.

دربارهٔ نویسنده

نلی هنا (Nelly Hanna) استاد برجستهٔ دانشگاه در گروه تمدن‌های عربی و اسلامی در دانشگاه آمریکایی قاهره است. او دکترای خود را از دانشگاه اکس‌آن‌پرووانس در فرانسه دریافت کرده و از سال ۱۹۹۱ به طور تمام‌وقت در دانشگاه آمریکایی قاهره تدریس می‌کند. حوزهٔ تخصصی او تاریخ امپراتوری عثمانی در جهان عرب (۱۵۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی) با تمرکز ویژه بر جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این دوره است. هنا پیش از این کتاب، آثاری مانند «پول کلان در سال ۱۶۰۰: زندگی و زمانهٔ اسماعیل ابوطقیه، تاجر مصری» را نیز تألیف کرده است و به دلیل پژوهش‌های عمیقش در تاریخ اجتماعی و اقتصادی مصر عثمانی شناخته می‌شود.

چرا باید در ستایش کتاب‌ها: تاریخ فرهنگی طبقه متوسط قاهره، از قرن شانزدهم تا هجدهم (مطالعات خاورمیانه فراتر از پارادایم‌های غالب) را بخوانید؟

• رویکردی نوین به تاریخ خاورمیانه: این کتاب با شکستن دوگانگی سنتی «نخبگان در برابر توده‌ها»، تصویری تازه از جامعهٔ مصر عثمانی ارائه می‌دهد که در آن طبقه متوسط نقشی تعیین‌کننده در تحولات فرهنگی ایفا می‌کند.
• تحلیلی عمیق از پیوند اقتصاد و فرهنگ: هنا با مهارتی مثال‌زدنی نشان می‌دهد که چگونه رونق تجاری، افزایش سواد و دسترسی به کتاب در قرن هفدهم، به شکل‌گیری فرهنگی پویا در میان طبقه متوسط انجامیده است.
• کشف منابع و اسناد کمتر دیده‌شده: استفادهٔ نویسنده از اسناد دادگاه‌ها، فهرست کتابخانه‌های شخصی و وقف‌نامه‌ها، نگاهی بی‌نظیر به زندگی روزمرهٔ مردم عادی و نگرش‌های آن‌ها به جهان پیرامونشان ارائه می‌دهد.
• مقایسهٔ مصر با حوضهٔ مدیترانه: کتاب با قرار دادن تحولات مصر در بستر وسیع‌تر تاریخ مدیترانه و اروپا، امکان درک بهتر وجوه تشابه و تفاوت فرهنگ طبقه متوسط در جوامع گوناگون را فراهم می‌آورد.
• به چالش کشیدن باورهای رایج تاریخی: این اثر با ارائهٔ شواهدی مستند، این تصور رایج را که فقدان صنعت چاپ در خاورمیانه مانعی جدی برای گسترش کتاب‌خوانی و فرهنگ عمومی بوده، به چالش می‌کشد.

این کتاب برای چه کسانی مناسب است؟

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ خاورمیانه، تاریخ اجتماعی و اقتصاد، و همچنین مطالعات فرهنگی و شهری اثری بسیار ارزشمند محسوب می‌شود. علاوه بر این، مخاطبان عمومی که به تاریخ مصر و امپراتوری عثمانی علاقه‌مند هستند، با مطالعهٔ این کتاب با دریچه‌ای جدید و کمتر شناخته‌شده از حیات فکری و فرهنگی جوامع گذشته آشنا خواهند شد. زبانی که هنا برای روایت داستان طبقه متوسط قاهره به کار گرفته، با وجود عمق علمی، برای طیف گسترده‌ای از خوانندگان قابل‌درک و جذاب است.

سوالات متداول

آیا ادعای وجود طبقه متوسط در جامعهٔ پیشاسرمایه‌داری مصر، باورمندانه است؟

نلی هنا با استناد به شواهد اقتصادی و فرهنگی متقن، از جمله وجود گروهی از بازرگانان، پیشه‌وران، کارمندان و عالمان غیررسمی که دارای درآمد قابل‌قبول و سطحی از سواد بودند، استدلال می‌کند که می‌توان چنین گروهی را «طبقه متوسط» نامید. او بر این باور است که این طبقه ویژگی‌هایی مانند پویایی و تحرک اجتماعی را داشت که آن را از اصناف و طبقات بستهٔ سنتی متمایز می‌کرد.

محوریت یک نویسندهٔ گمنام در این کتاب، آیا باعث کاهش اعتبار آن نمی‌شود؟

اگرچه برخی منتقدان بر این نکته تأکید دارند که هنا برای ترسیم فرهنگ یک طبقهٔ کامل، بیش از حد بر نوشته‌های محمد بن حسن ابوذاکر تکیه کرده است، اما او از منابع متعدد دیگری نیز برای مستندسازی استدلال‌های خود بهره برده است. کار او نشان می‌دهد که صدای افراد گمنام و خارج از ساختار قدرت نیز می‌تواند کلیدی برای درک جریان‌های فرهنگی غالب باشد.

این کتاب چه پاسخی به نظریهٔ عقب‌ماندگی خاورمیانه به دلیل نبود صنعت چاپ می‌دهد؟

یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، بررسی وضعیت کتاب در قاهرهٔ آن دوره است. هنا با تحلیل فهرست کتابخانه‌های شخصی در اسناد میراث، نشان می‌دهد که با وجود نبود ماشین چاپ، به دلیل فراوانی کاغذ ارزان‌قیمت و رونق نسخه‌برداری دستی، کتاب در میان طبقه متوسط رواج داشته و مالکیت کتاب‌خانه‌های شخصی در این طبقه روندی صعودی داشته است.

A landmark volume that reveals a lively middle-class Egyptian culture during the first three centuries of Ottoman ruledasha major departure from traditional studies focusing on the ruling/elite class rather than on the popular masses. In fine detail, the author explores economic influences on culture during periods of plenty and poverty. She examines the bond between commerce and escalating literacy via the building of schools, the availability of cheap paper, and the proliferation of books. And she assesses coffeehouses, storytellers, and phantom plays as a principal circuit for the spread of oral middle-class culture. Drawing on published and unpublished sources, she unveils a full-fledged Cairene middle-class culture that bridges the gap between the salons (majalis) of the elite and the common people. A major contribution to Egypt's cultural record, this book sets a high standard for work on the history of the Middle East.

Having examined a number of works written during the period, and studied the social environment in which they were produced, Hanna (Arabic studies, American U. of Cairo) discovered a category of people that is not generally recognized by historians: people who were educated without necessarily being scholarly, and who may have been trained in religious institutions but had a realist rather than idealist view of the world. Annotation ©2004 Book News, Inc., Portland, OR

Times Literary Supplement

Nelly Hanna's wonderfully concise and elegant In Praise of Books argues that from the sixteenth century to the eighteenth, in sharp contrast to received wisdom, the situation in Egypt was not so different from that in the other Mediterranean countries, as literacy spread to an emerging bourgeoisie. In Egypt, however, this was due not to printed books, which might have been cheaper than manuscript copies, but to the availability of inexpensive paper, which made even hand-copied books affordable to middle-class readers. . . .This thoughtful book suggests that the deep and previously unexplored traditions of Cairo's middle-class culture provided the real foundation on which these supposed 'innovations' rested.